Stress bij paarden: signalen, oorzaken en wat je kunt doen

Wat is stress bij paarden?

Stress is de reactie van het lichaam op iets dat je paard als bedreigend of onvoorspelbaar ervaart. Hartslag en ademhaling gaan omhoog, de spieren spannen aan en alle aandacht gaat naar één ding: wegkomen. Voor een vluchtdier is dat nuttig. Een paard dat schrikt van een plastic zak en na een paar meter weer gaat grazen, heeft geen probleem.

Het verschil zit in de duur. Bij acute stress zakt de spanning binnen minuten. Bij chronische stress blijft het lichaam in staat van paraatheid, dagen of weken achter elkaar, omdat de oorzaak niet weggaat: de stal, de voeropzet, pijn, een kudde waarin het paard zich niet veilig voelt. Dan verandert gedrag blijvend en gaat het lichaam meedoen. Over dat chronische deel gaat dit artikel.

Stress en angst overlappen, maar zijn niet hetzelfde. Angst richt zich op iets concreets: de trailer, de kliniek, een vreemd voorwerp. Stress is breder en zit meestal in de dagelijkse omstandigheden. Is je paard vooral schrikachtig of van steeds meer dingen bang, lees dan ook angstig gedrag bij paarden.

Hoe ontstaat stress bij paarden?

Een paard is gebouwd op drie dingen: de hele dag kleine beetjes ruwvoer eten, veel bewegen en in een groep leven. Bijna elke oorzaak van chronische stress is een afwijking van een van die drie, of pijn.

• Te lang zonder voer: lange pauzes tussen de voermomenten of te weinig ruwvoer. Een lege maag maakt onrustig.
• Alleen staan: geen soortgenoten kunnen zien of aanraken, of een kudde waarin je paard steeds wordt weggejaagd.
• Te weinig beweging: veel uren op stal, weinig of geen weidegang.
• Verandering: een verhuizing, een nieuwe stalgenoot, een andere eigenaar of ruiter, een nieuw werkschema.
• Transport en wedstrijden: laden, reizen, een vreemde omgeving, wachten op het terrein.
• Training die niet past: te snel opgebouwd, onduidelijke hulpen, een ruiter die zelf gespannen is.
• Pijn: rug, zadel, gebit, hoeven of maag. Een paard met pijn is prikkelbaarder en reageert heftiger op alles.
• Aanleg en geschiedenis: het ene paard is gevoeliger dan het andere, en een paard met een onrustig verleden heeft minder buffer.

Pijn en maagklachten: eerst uitsluiten

Wordt je paard in korte tijd gespannen terwijl het eerder rustig was, of hoort het stressgedrag bij het zadelen, aansingelen of rijden, denk dan eerst aan pijn. Rugklachten, een zadel dat niet past en maagzweren horen bij de meest voorkomende verklaringen. Maagzweren komen bij sport- en stalpaarden veel vaker voor dan eigenaren denken, en ze werken twee kanten op: stress geeft maagklachten, en een pijnlijke maag geeft stress. De dierenarts kan de maag scopen en de rug onderzoeken. Zie ook rugproblemen bij paarden.

Wat langdurige stress met je paard doet

Blijft de spanning weken staan, dan zie je het aan het lichaam. Het paard eet minder of kieskeuriger, valt af en verliest spieren, vooral op de rug en de achterhand. De vacht wordt dof. De mest wordt dunner en bij sommige paarden komen lichte aanvallen van koliek terug. De weerstand neemt af, waardoor een paard vaker en langer ziek is. En de prestaties lopen terug: een gestrest paard leert slechter, verkrampt onder het zadel en houdt zijn aandacht niet bij de ruiter.

Stereotiep gedrag hoort hier ook bij. Weven, kribbebijten en luchtzuigen beginnen als manier om spanning kwijt te raken, maar slijten in en blijven vaak bestaan als de oorzaak al weg is. Straffen of het gedrag fysiek blokkeren maakt het erger; het paard verliest dan ook zijn laatste uitlaatklep. Niet elk paard vlucht of weeft. Sommige paarden reageren met verzet: oren plat, dreigen, bijten of slaan. Daarover lees je meer bij agressie bij paarden.

Wat doe je bij stress bij je paard?

Begin niet bij het gedrag maar bij de oorzaak. Loop de lijst hierboven langs en wees eerlijk: hoeveel uur per dag staat je paard zonder voer, hoeveel uur beweegt het, kan het andere paarden aanraken? De grootste winst zit meestal in de dagelijkse opzet, niet in de training.

• Ruwvoer verdelen over de dag, met een slowfeeder als je paard anders te snel klaar is. Niet langer dan een paar uur zonder.
• Meer buiten en meer contact: langere weidegang, een paddock met een maatje, of in elk geval zicht op en neuscontact met soortgenoten.
• Voorspelbaarheid: vaste voertijden, een vaste volgorde, dezelfde mensen. Een paard dat weet wat er komt, hoeft niet alert te blijven.
• Training terugschroeven naar wat lukt en van daaruit in kleine stappen opbouwen. Stop op een goed moment, niet als het misgaat.
• Zelf rustig blijven. Je paard leest je ademhaling en spierspanning eerder dan je hulpen.
• Bijhouden wanneer het speelt: tijdstip, plek, wie erbij was, wat je paard deed. Na twee weken zie je patronen die je anders mist, en de dierenarts of gedragsdeskundige heeft er veel aan.

Trailer, wedstrijd of vuurwerk: op het moment zelf

Bij een voorspelbaar spannend moment doet de voorbereiding meer dan wat je op de dag zelf kunt. Oefen het laden weken van tevoren in korte sessies die goed eindigen. Op het wedstrijdterrein: vroeg aanwezig zijn, hooi en water van thuis meenemen en een vertrouwd paard in de buurt houden. Rond de jaarwisseling: paarden op stal met het licht en de radio aan, hooi in overvloed zodat ze bezig blijven, en zelf aanwezig zijn als je paard heftig reageert. Zet een paard dat in paniek raakt nooit alleen in een onbekende stal.

Wanneer de dierenarts erbij

Bel de dierenarts als het stressgedrag plotseling begint, als je paard afvalt of slecht eet, bij diarree die aanhoudt, bij tekenen van koliek, of als het gedrag gevaarlijk wordt voor jou of je paard. Vindt de dierenarts geen lichamelijke oorzaak, dan is een gedragsdeskundige of een goede instructeur de volgende stap.

Stress bij paarden voorkomen

Voorkomen is grotendeels: de drie basisbehoeften op orde houden en veranderingen zacht laten landen.

• Ruwvoer de klok rond, verdeeld over de dag.
• Dagelijks meerdere uren vrije beweging, het hele jaar door.
• Minimaal één stalgenoot die je paard zelf accepteert; let bij een nieuwe kudde op of je paard rustig kan eten en liggen.
• Veranderingen één voor één en met tijd ertussen: niet verhuizen én een nieuwe ruiter én een nieuw zadel in dezelfde maand.
• Zadel, gebit en hoeven op een vast ritme laten controleren, zodat pijn niet ongemerkt de oorzaak wordt.
• Nieuwe dingen oefenen voordat je ze nodig hebt: laden, alleen staan, wachten op een onbekende plek.
• Ken het normale gedrag van je paard, dan valt de eerste afwijking op.