Zomereczeem bij paarden en pony's: oorzaken, symptomen en wat je kunt doen

Wat is zomereczeem?

Zomereczeem is een allergie. Je paard reageert overgevoelig op het speeksel van knutten, kleine mugjes van een paar millimeter die van april tot oktober vliegen. Elke beet zet een jeukreactie in gang, en van die jeuk gaat je paard schuren. De schade die je ziet, de afgebroken manen en de kale staartwortel, is dus niet de ziekte zelf maar het gevolg van het schuren.

Dezelfde aandoening heet ook staart- en maneneczeem, zomerdermatitis of, in vaktaal, insectenbeetovergevoeligheid. Het is de meest voorkomende huidallergie bij paarden en pony's in Nederland. Zomereczeem is niet besmettelijk en heeft niets te maken met zomereczeem bij mensen; dat is een reactie op zonlicht.

De klachten beginnen in het voorjaar, zijn het ergst in de zomer en verdwijnen in de winter. Het volgende voorjaar komen ze terug, vaak heftiger.

Hoe ontstaat zomereczeem?

De boosdoener is de knut (Culicoides), een mug van één tot drie millimeter die je nauwelijks ziet. Knutten broeden in vochtige grond, slootkanten, mesthopen en natte weides. Ze vliegen vooral bij windstil, vochtig weer, in de schemering rond zonsopgang en zonsondergang, en komen bij wind niet ver. De meeste soorten bijten op de bovenlijn: manenkam, schoft, rug en staartwortel. Sommige soorten bijten juist aan de onderkant: buiknaad, borst en binnenkant van de dijen.

Niet elk paard dat gebeten wordt, krijgt zomereczeem. De allergie ontstaat door een combinatie van aanleg en blootstelling:

• Erfelijke aanleg. Zomereczeem komt in bepaalde lijnen vaker voor; een merrie of hengst met zomereczeem geeft de gevoeligheid door.
• Ras. IJslanders, Friezen, Shetlanders, Welsh pony's, Haflingers en Fjorden zijn vaker gevoelig. IJslanders die als volwassen paard uit IJsland komen, lopen het meeste risico: daar zijn geen knutten, dus hun afweer kent de beet niet.
• Leeftijd. De eerste klachten verschijnen meestal tussen het tweede en vijfde levensjaar, zelden bij veulens.
• Omgeving. Een weide naast sloten, bos of stilstaand water en een natte zomer betekenen meer knutten en dus meer beten.

Zomereczeem herkennen: manen, staart, hoofd of buik

De plek waar je paard schuurt, zegt veel. Bij zomereczeem is het bijna altijd de manenkam en de staartwortel, vaak allebei. De haren breken af of staan in plukken omhoog en de staartwortel wordt dun en kaal, de bekende rattenstaart. Bij de ene soort knut zie je daarnaast bultjes en schilfers op de oren, het voorhoofd en langs de schoft; bij de andere soort juist een rauwe, verdikte streep over de buiknaad en tussen de voorbenen.

Niet elk schurend paard heeft zomereczeem. Een paard dat alleen de staart schuurt en de manen met rust laat, kan last hebben van aarsmaden (wormen die rond de anus eitjes leggen) of van een vuile schede of schacht. Schuren over het hele lichaam, ook in de winter, past eerder bij mijten, luizen of een schimmelinfectie. Lees meer over de andere oorzaken van jeuk bij paarden en de andere vormen van eczeem bij paarden.

Wat doe je bij zomereczeem?

Laat de dierenarts bij de eerste schuurplekken vaststellen of het echt zomereczeem is. Dat gebeurt meestal op het beeld: de plek, het seizoen en het ras. Soms wordt mest of huid onderzocht om aarsmaden, mijten en schimmel uit te sluiten. Een bloedtest op allergie bestaat wel, maar is bij zomereczeem weinig betrouwbaar.

De dierenarts bepaalt wat er medisch nodig is. Bij heftige jeuk kan dat tijdelijk ontstekingsremmende medicatie zijn, bij opengeschuurde plekken een behandeling tegen infectie. Zomereczeem geneest niet, maar het is goed te beheersen. Hoe eerder in het seizoen je begint, hoe kleiner de schade: een paard dat al kaal en open is, krijgt dat seizoen zijn manen niet meer terug.

Wat je zelf kunt doen voor de huid

• Weer de knutten vanaf de dag dat je de eerste schuurplek ziet, niet pas als het erg is (zie Voorkomen).
• Houd kapotte huid schoon en droog. Spoel open plekken met lauw water, dep ze droog en laat ze aan de lucht.
• Was niet vaker dan nodig, en als je wast, met lauw water. Vaak wassen droogt de huid uit en maakt de jeuk erger.
• Poets zacht en sla de kapotte plekken over. Een harde borstel op een jeukende manenkam voelt voor je paard als schuren en houdt de cirkel in stand.
• Controleer manen, staartwortel en buiknaad elke dag. Nieuwe bultjes of een nat plekje betekenen dat er nog knutten bij je paard komen.

Zomereczeem voorkomen: knutten weren vanaf het vroege voorjaar

Voorkomen betekent hier: zo weinig mogelijk beten. Begin vóór de eerste klachten, in maart of april zodra het overdag boven de tien graden komt, en houd het vol tot de eerste nachtvorst.

• Eczeemdeken. Een fijnmazige deken met halsstuk, buikflap en staartflap is de maatregel die het meeste verschil maakt. Leg hem op vóór de eerste schuurplek en laat hem de hele dag op, ook in de wei. Controleer dagelijks op scheuren en schuurplekken onder de deken.
• Op stal in de schemering. Haal je paard een uur voor zonsondergang binnen en zet het pas een uur na zonsopgang weer buiten. Dat zijn de uren waarin knutten actief zijn.
• Ventilator in de stal. Knutten zijn zwakke vliegers; een ventilator bij de staldeur of boven de box houdt ze weg.
• Fijnmazig gaas voor stalramen en deuren. Gewoon vliegengaas is te grof, knutten passen erdoor.
• Weidekeuze. Zet een gevoelig paard op een droge, winderige weide, weg van sloten, poelen en bosranden. Een open stuk met wind is beter dan een beschut laag hoekje.
• Mest en water. Ruim mest regelmatig op, zorg voor afwatering en laat geen emmers of bakken met stilstaand water staan.
• Insectenwerend middel. Een middel dat geschikt is voor paarden, aangebracht op manenkam, staartwortel en buiknaad en dagelijks herhaald, want zweet en regen spoelen het weg.